Zbierając i opisując znaczenie kart do gry, gdzie ich zastosowanie raczej dokładnie opisałem na stronie Epopeja Millenium - Wstęp , nie spodziewałem się, że miła niespodzianka w tych kartach mnie spotka, a mianowicie gra w szachy.
Bardzo lubię grę w szachy, oprócz brydża, którego walory pokazałem na stronie Epopeja Millenium - Wstęp to również gra w szachy ma swoje korzyści:
- Poprawiają pamięć
- Poprawiają umiejętności czytania ze zrozumieniem
- Rozwijają planowanie i przewidywanie
- Poprawiają umiejętności rozwiązywania problemów
- Rozwijają kreatywność
- Zapobiegają chorobie Alzheimera
- Zwiększają IQ
- Ćwiczą obie półkule mózgu
- Stymulują rozwój mózgu
Poniższa talia przedstawia otwarcia szachowe.
Trefle pokazują Obronę rosyjską (partia rosyjska, obrona Pietrowa) – debiut rozpoczynający się od posunięć:
1. e4 e5
2. Sf3 Sf6
Obrona Petroffa 1.e4 e5 2.Sf3 Sf6 jest szanowana na wszystkich poziomach gry w szachy. Ten podstawowy, prosty repertuar daje ci plan na czarne po wszystkich głównych debiutach 1.e4 e5. Czarne atakują e4 za pomocą 2... Sf6 (zamiast potulnie bronić e5 za pomocą 2... Sc6). Skoczek czarnych siedzi na e4. Dumnie zajmuje centralny plac na białym terytorium. Wielu czołowych arcymistrzów stosuje to podejście jako czarne. Otwarcie to jest również nazywane obroną rosyjską na cześć wybitnego rosyjskiego mistrza szachowego A.D. Petroffa w połowie XIX wieku.
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
Kara pokazują Obronę Caro-Kann – jako półotwarty debiut szachowy. Powstaje po posunięciach: e4 c6 i jest uważany za jeden z bardziej stabilnych w teorii szachów. Nazwa wywodzi się od nazwisk jej twórców Horatio Caro i Marcusa Kanna, którzy przeanalizowali debiut w 1886 roku.
W tej obronie występuje również kilka wariantów:
wariant klasyczny
wariant klasyczny; wariant Flohra
wariant klasyczny; atak Maroczyego
wariant klasyczny; wariant Bronsteina-Larsena
wariant współczesny
wariant wymienny
atak Panowa
wariant dwóch skoczków
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
Kiery pokazują Obronę Dwóch Rycerzy Atak Maxa Langego, to technika łącząca dwie taktyki w jedną.Jest kilka wariantów w obronie dwóch rycerzy;
wariant szkocki
wariant rosyjski
wariant włoski
wariant czeski
wariant niemiecki
wariant główny
wariant wymiany
wariant Steinera
wariant trzech skoczków
Rozpoczyna się od ruchów z oryginalnego otwarcia Two Knights Defense, jednak przechodzi do poświęcenia piona oraz agresywnego nacisku na przeciwnika, zmuszając go do zaprzestania ofensywy i skupieniu się na ciągłych decyzjach obronnych.
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
Piki - Obrona francuska – popularny debiut półotwarty, charakteryzujący się posunięciami
1. e4 e6
Jego podstawowa idea polega na zabezpieczeniu słabego pola f7 i przygotowaniu posunięcia d7-d5, przy jednoczesnym zapewnieniu rozwoju skrzydłu królewskiemu.Podstawowe warianty w tej obronie to:
wariant wymienny 2.d4 d5 3.e:d5 e:d5
wariant zamknięty 2.d4 d5 3.e5
wariant Tarrascha 2.d4 d5 3.Sd2
wariant Rubinsteina 2.d4 d5 3.Sc3 d:e4
wariant Steinitza 2.d4 d5 3.Sc3 Sf6 4.e5
wariant klasyczny 2.d4 d5 3.Sc3 Sf6 4.Gg5
wariant Winawera 2.d4 d5 3.Sc3 Gb4
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
Wśród sław szachowych mieliśmy również wielkiego szachistę, a mianowicie Dawida Przepiórkę.
Urodził się 22 grudnia 1880 r. Uznawany był za genialne dziecko – w 1892 r. rozegrał pokazową partię z mistrzem Janem Taubenhausem, którą wygrał.
W latach 1903–1905 studiował na wydziale matematyki Uniwersytetu Warszawskiego. W latach 1905–1914 przebywał w Niemczech, kontynuując studia na uniwersytecie w Getyndze, a następnie w Monachium.
Lata pierwszej wojny światowej spędził w Szwajcarii. Uzyskany na turnieju w Coburguw1904 r. tytuł mistrza pozwolił mu uczestniczyć w turniejach międzynarodowych.
W pierwszych dekadach XX wieku był uczestnikiem prestiżowych turniejów czołówki światowej. Największe indywidualne sukcesy odniósł w 1926 roku.
Wygrał wówczas turniej w Monachium (przed Bogolubowem i Spielmannem) oraz zwyciężył w pierwszych mistrzostwach Polski w Warszawie. W 1928 r.
Zajął II miejsce (za Euwe) podczas oficjalnych mistrzostw świata amatorów w Hadze, zdobywając tytuł wicemistrza świata.
Był członkiem polskiej "złotej" drużyny olimpijskiej, która w 1930 r. w Hamburgu zdobyła złote medale, a rok później w Pradze – srebrne.
Wśród miłośników szachów na całym świecie Przepiórka jest znany głównie jako autor kompozycji szachowych, specjalizujący się zwłaszcza w wielochodówkach.
Opublikował około 160 zadań. Był również działaczem szachowym, stał na czele Komitetu Organizacyjnego, który doprowadził do powstania Polskiego Związku Szachowego. Był wieloletnim jego wiceprezesem i mecenasem, który wspierał finansowo PZSzach.
Został odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi za zasługi w organizacji szachowej olimpiady w Warszawie w 1935 roku. W 1936 r. został pierwszym w historii Polakiem, który otrzymał tytuł Honorowego Członka Międzynarodowej Federacji Szachowej.
W styczniu 1940 r. wraz z innymi miłośnikami szachów (ok. 30 osób) został aresztowany przez gestapo w kawiarni szachowej mieszczącej się w prywatnym mieszkaniu Franciszka Kwiecińskiego przy ulicy Marszałkowskiej 76 (róg Hożej). Część szachistów aresztowanych na Daniłowiczowskiej została po kilku dniach wypuszczona. Osoby pochodzenia żydowskiego zostały przewiezione do więzienia Pawiak i w okresie styczeń–kwiecień 1940 rozstrzelane przez Niemców podczas masowych egzekucji w Palmirach. Najbardziej prawdopodobna data śmierci Dawida Przepiórki to 22 stycznia 1940.
Polski Związek Szachowy zorganizował turnieje szachowe pamięci Dawida Przepiórki w latach:
• 1950 (Szczawno-Zdrój) – zwyciężył Paul Kieres
• 1957 (Szczawno-Zdrój) – zwyciężył Jefim Geller
• 1983 (Warszawa) – zwyciężył Josif Dorfma
Medal, który poniżej przedstawiam został wydany w 1983 roku na okoliczność turnieju szachowego pamięci Dawida Przepiórki. Medal Mennicy Polskiej o średnicy 7 cm.
Awers: W tle szachownicy pomnik Chopina w Warszawie, po prawej stronie pięciolinia z figurami szachowymi. Wzdłuż otoku: MIĘDZYNARODOWY TURNIEJ SZACHOWY im. D. PRZEPIÓRKI. WARSZAWA - 2 -19 -V - 1983.
Rewers: Mapa północnej półkuli Ziemi. Na niej półkolisty napis: SZACHY SPORT / DLA / POMNIKA SZPITALA C.Z.D. U góry znak: PZ / SZACH., u dołu znak: C.Z.D.
Zaprojektowane i wykonane przez Stanisławę Wątróbską.
Waga: - 132 gramy
Metal: Tombak patynowany.
Opis na rewersie medalu ma również bardzo duże znaczenie, gdyż Związek Szachowy ma jeden z wielkich priorytetów, a mianowicie „Sport Szachowy dla Pomnika Szpitala CZD”.
Medal przyznawany również za wybitne osiągnięcia szachowe.
Miłość i szachy. I jest dylemat, czy poniższa karta przedstawia miłość do szachów, czy miłość do drugiej osoby przy partii szachów?
Sama karta pochodzi z gry „Dixit” – gdzie obraz jest wart tysiąca słów. Jakich słów powinno się użyć, aby naprowadzić innego gracza na skojarzenie związane z jakąś kartą z gry, w tym przypadku z kartą jak niżej? Trzeba wymyśleć ciekawe zdanie, zacytować znany film, coś zaśpiewać lub wyrecytować.
Dixit to pełna emocji i niespodzianek gra, która zdołała urzec nie tylko tych najmłodszych, lecz także trochę starszych, zabierając nas wszystkich w podróż po krainie wyobraźni. Dixit przede wszystkim zbliża nas do siebie.
Może to dlatego, że obraz jest dla nas tak ważny.
Wszystko jest tu możliwe:
1. Romantyczna randka przy szachach - Para spędza wspólnie czas przy grze, ale bardziej niż na rywalizacji skupiają się na sobie. Kobieta wydaje się zauroczona mężczyzną, a motyle unoszące się w powietrzu symbolizują zakochanie.
2. Gra umysłu i emocji – Szachy są symbolem strategii i przemyślanych decyzji, jednak kobieta wydaje się bardziej marzyć niż koncentrować na grze. Może to sugerować kontrast między logicznym myśleniem a emocjonalnym podejściem do życia.
3. Metafora relacji międzyludzkich – Szachy mogą symbolizować dynamikę związku, w którym każda decyzja ma znaczenie. Może to być opowieść o delikatnej równowadze między dwiema osobami.
4. Ciepła nostalgiczna scena – Ilustracja ma baśniowy, ciepły klimat, który może przywoływać wspomnienia pierwszych zauroczeń lub wspólnych chwil spędzonych w kameralnej atmosferze.
5. Senna fantazja o miłości – Kobieta wygląda na zamyśloną i marzycielską, jakby była pochłonięta swoimi uczuciami. Motyle mogą symbolizować jej myśli lub emocje unoszące się w powietrzu.
Poniższą kartę można zinterpretować opowiadaniem:
W małym miasteczku, w kawiarnianym zakątku pachnącym kawą i cynamonem znajdowała się niewielka szachownica zawsze czekająca na kolejnych graczy. Była własnością Klary, właścicielki kawiarni, kobiety o jasnych oczach i długich kasztanowatych włosach, które zawsze miała niedbale upięte.
Pewnego dnia do kawiarni wszedł mężczyzna. Był wysoki, z burzą ciemnych włosów i lekkim uśmiechem na twarzy. Usiadł przy stoliku i spojrzał na szachownicę.
- Czy mogę zgrać – spytał, unosząc wzrok na Klarę.
Uśmiechnęła się lekko.
- Tylko jeśli przyjmiesz moje zasady.
- A jakie to zasady?
- Grajmy o coś więcej niż wygraną.
Zaciekawiony skinął głową. Rozstawili figury.
Mężczyzna nazywał się Adam. Był pisarzem, który przyjechał tu szukać inspiracji. Grał dobrze, ale Klara była lepsza. Każdy ruch, każde bicie figury prowadziło do rozmów – o książkach, o życiu o samotności i marzeniach.
Partia trwała długo, a kiedy Klara postawiła mata, Adam zaśmiał się i pokręcił głową.
- Przegrałem, ale wygrałem coś ważniejszego.
- Tak? A co takiego?
- Godzinę w twoim towarzystwie.
- Możesz spróbować rewanżu. Ale może tym razem postawisz coś więcej niż czas.
- a jeśli postawię kolację z tobą?
- W takim razie lepiej żebyś przegrał.
Uśmiechnęła się tajemniczo i zaczęła rozstawiać figury na nowo.
Oboje już wiedzieli, że to nie szachy zdecydują o ich losie, tylko to, co było zapisane między wierszami – a teraz wreszcie, miało zostać wypowiedziane na głos.
I tak zaczęła się historia, która potrwa więcej niż jedna czy dwie partie.
 |
 |
Gra w szachy jako forma wsparcia, integracji i terapii społecznej. Zabawa, która leczy.
Niemiecka koperta pierwszego dnia obiegu z 1972 roku łączy radość dziecięcej wyobraźni z powagą społecznej misji. Figurka szachowa staje się symbolem strategii pomocy, a każdy znaczek — krokiem w stronę lepszego świata. To filatelia, która nie tylko dokumentuje, ale działa.
Kolorowy wizerunek figury szachowej — skoczka — jako symbol gry, strategii i wyobraźni. Styl graficzny nawiązuje do estetyki lat 70., z wyraźnymi konturami i żywą paletą barw.
W serii znaczków dobroczynnych z 1972 roku figury szachowe stają się metaforami działań pomocowych.
Skoczek interweniuje, wieża chroni, pionek pracuje, goniec łączy. To nie gra o zwycięstwo, lecz o godność, wsparcie i wspólnotę. Każdy ruch to gest solidarności.Szachowe figury jako metafory pomocy społecznej
1. Skoczek (25 + 10 Pfennig)Symbol elastyczności i szybkiego reagowania Skoczek porusza się nietypowo, omijając przeszkody — jak pracownik socjalny, który musi działać nieszablonowo, docierając tam, gdzie inni nie mogą. To figura interwencji kryzysowej, pomocy w nagłych przypadkach, wsparcia tam, gdzie system zawodzi.
„Pomoc, która skacze ponad bariery.”
2. Wieża (30 Pfennig)Symbol stabilności i ochrony Wieża to bastion — jak instytucje opiekuńcze, domy dziecka, hospicja. Reprezentuje trwałość struktur pomocowych, które zapewniają bezpieczeństwo i schronienie.
„Pomoc, która stoi na straży.”
3. Pionek (40 Pfennig)Symbol codziennej pracy i solidarności Pionek to figura najprostsza, ale też najliczniejsza — jak wolontariusze, pielęgniarki, opiekunowie. Reprezentuje tych, którzy wykonują cichą, codzienną pracę na rzecz innych. Może też symbolizować osoby potrzebujące — tych, którzy są na początku drogi, ale mają potencjał przemiany.
„Pomoc, która zaczyna się od najmniejszych”.
4. Goniec (70 Pfennig)Symbol komunikacji i mediacji Goniec porusza się po przekątnych — łączy różne strony, przecina granice. To figura dialogu, pomocy międzykulturowej, wsparcia w integracji społecznej. Może reprezentować działania edukacyjne, psychologiczne, terapeutyczne.
„Pomoc, która buduje mosty.”
Druga strona koperty ma drukowaną kartę z tekstem, który wyjaśnia cel emisji:
„Endlich einmal Post, die nur Freude bringt...” („Wreszcie poczta, która niesie tylko radość...”) — to nie tylko komunikat, ale manifest: znaczki mają sprawiać przyjemność odbiorcy, a jednocześnie wspierać potrzebujących.
Karta informuje, że dochód ze sprzedaży znaczków wspiera działalność sześciu głównych organizacji dobroczynnych w Niemczech, m.in.. Caritas, Czerwony Krzyż, Diakonie, AWO, ZWST i Paritätischer Wohlfahrtsverband. Podkreślono, że organizacje te dysponują ponad 560 000 łóżek dla dzieci, młodzieży, chorych i osób starszych.
Kobiety i szachy – strategie ciszy, siła ruchu. Cierpliwość, intuicja, przewidywanie – cechy często przypisywane kobietom, doskonale odnajdują się w szachowej strategii. Postanowiłem część tego artykułu o szachach poświęcić właśnie kobietom.
„Nie tylko pionki – kobiety, które zmieniały zasady gry” – biografie i wydarzenia.
Na szachownicy – tej geometrycznej arenie myśli – każda figura ma swoje miejsce, ale to królowa (hetman) porusza się najpotężniej. W świecie, który przez wieki przypisywał strategię mężczyznom, kobiety w szachach były jak pionki na skraju planszy – niedoceniane, lecz gotowe do przemiany.
Ta sekcja oddaje głos kobietom, które nie tylko grały, ale zmieniały zasady gry. Od pionierskich mistrzyń, przez lokalne turnieje, po filatelistyczne świadectwa ich obecności – kartki, znaczki i stemple stają się dokumentem cichej rewolucji. Ręka unosząca skoczka na kartce z Tiruchchirappalli to nie tylko gest – to symbol decyzji, odwagi i wyobraźni.
Szachy uczą przewidywania, cierpliwości i odwagi – cech, które kobiety wnosiły do tej gry z wyjątkową siłą. W tej kolekcji znajdziesz nie tylko obiekty, ale też opowieści: o strategii, która nie krzyczy, lecz działa; o królowych, które nie czekają na ratunek, lecz same go niosą.
Uśmiech królowej i inne niepokojące zjawiska.
Na kopercie z 1972 roku, wydanej przez niemiecką pocztę z okazji emisji serii znaczków „Szachy – gra królewska”, królową (Hetmana) przedstawiono z uśmiechem. To niepokojące. W szachach, gdy królowa się uśmiecha, nie chodzi o uprzejmość — to zapowiedź katastrofy. Uśmiech królowej to jak dzwonek alarmowy w wieży: zaraz ktoś straci figurę, a może i całą partię.
W kobiecych turniejach szachowych ten uśmiech staje się strategią. Królowa nie czeka, aż ją wypuszczą z rogu planszy. Ona wychodzi, rozstawia pionki, przestawia wieże, a król — jak to król — patrzy z dystansu, próbując nie przeszkadzać. W tej grze kobiety nie tylko grają, one reżyserują.
Koperta z Bonn może być potraktowana jako filatelistyczny telegram z przyszłości: już wtedy, w 1972 roku, królowa była gotowa do gry. Dziś — wygrywa turnieje, pisze podręczniki, komentuje partie i uśmiecha się. A my, widząc ten uśmiech, wiemy jedno: szach-mat to tylko kwestia czasu.
Kartka upamiętnia 26. Olimpiadę Szachową, która odbyła się w indyjskim mieście Tiruchchirappalli (Trichy) 26 lipca 1982 roku. To nie tylko hołd dla królewskiej gry, ale także dla kobiecego intelektu i strategii – wydarzenie to było częścią lokalnych mistrzostw kobiet w szachach.
Dłoń kobiety o długich, różowych paznokciach i bransoletce z koralików wykonuje ruch czarnym hetmanem na szachownicy w kolorach różu i ciemnego fioletu.
Okrągły stempel z sylwetką figury szachowej (skoczka) na piedestale szachownicy. Zawiera tekst w językach tamilskim, hindi i angielskim:
Trichi District 3rd Women's Chess Championship – Tiruchchirappalli – 26.7.82
Ta kartka to nie tylko pamiątka sportowa, ale też dokument społeczny – ukazujący rosnącą rolę kobiet w intelektualnych dziedzinach życia w Indiach lat 80.
Księga Szachów, Kości i Gier Planszowych to bogato iluminowane rękopisowe kompendium wiedzy o grach zręcznościowych i losowych („Libro de los Juegos”), stworzone na rozkaz Alfonsa X, "mądrego", króla Kastylii i Leónu.
Datowana na 1283 rok księga została wykonana na dworze królewskim w Sewilli. Jest to najobszerniejsze zachowane średniowieczne kompendium zadań szachowych i pierwszy iluminowany rękopis zadań szachowych, który zawiera sceny z gry, a nie proste diagramy. Na jego 151 miniaturach można zobaczyć wszystkie warstwy społeczeństwa Półwyspu Iberyjskiego, od monarchy po ulicznych.
Na początku omówienia tych czterech znaczków z Paragwaju, chciałbym przedstawić trzech filozofów jako alegorie: losu, rozumu i równowagi. Scena przedstawia trzech mędrców jako reprezentantów trzech podejść do życia i przeznaczenia:
Król nie gra, lecz obserwuje — może być: sędzią oceniającym wartość każdej filozofii lub zwornikiem reprezentującym społeczeństwo, które musi wybrać drogę. Ma dylemat, ale podejrzewam, że spośród trzech gier – kości, tryktraka i szachów – to właśnie szachy stają się najczystszym wyrazem ludzkiego rozumu. I Nie są ani kaprysem fortuny, ani tańcem intuicji, lecz świadomym dialogiem z przyszłością. W tej grze nie rzucamy – lecz wybieramy. Nie balansujemy – lecz przewidujemy. Szachownica to mapa duszy, a Królowa i Król to nasze wewnętrzne siły: intuicja i odpowiedzialność.
Szachy to nie tylko gra — to rytuał rozumu, w którym każdy ruch jest decyzją, a każda decyzja niesie konsekwencje. W przeciwieństwie do kości, które rzucają nas w objęcia losu, i tryktraka, który uczy balansowania, szachy uczą odpowiedzialności za wybór.
I tu w średniowiecznych manuskryptach (jak "Libro de los Juegos") kobiety w ikonografii szachowej pojawiają się w różnych rolach:
- Graczki – ukazane jako równe partnerki w strategicznym dialogu.
- Obserwatorki – często w roli komentatorek, nauczycielek lub inspiracji.
W pierwotnych wersjach szachów (np. w perskiej grze "shatranj") figura królowej była słaba. Dopiero w Europie, około XV wieku, królowa zyskała pełnię mocy, co niektórzy historycy łączą z wpływem silnych kobiet epoki, jak Izabela Kastylijska.
W dwóch paragwajskich znaczkach z 1982 roku kobiety przy szachownicy stają się ikonami duchowego partnerstwa. Ich obecność w grze nie jest przypadkowa — to afirmacja intuicji, etycznej czujności i równowagi między kontemplacją a działaniem. Szachownica staje się świętym polem decyzji, a każda figura — metaforą wyboru, który kształtuje los. W świecie Alfonsa X kobieta nie tylko gra — ona rozumie.
Oba znaczki ukazują kobiety nie jako alegorie, lecz jako pełnoprawne uczestniczki gry, co w kontekście średniowiecznej ikonografii jest wyjątkowe.
Szachy jako gra wymagająca zarówno logiki, jak i wyczucia — kobiety ucieleśniają tę równowagę.
 |
 |
 |
 |
Sceny z manuskryptu, zawarte na znaczkach:
Dosłowne tłumaczenie całego tekstu z ilustracji manuskryptu, który pochodzi z "Libro de los juegos" (Księgi gier) króla Alfonsa X Mądrego z XIII wieku. Tekst ten jest napisany w średniowiecznej kastylijskiej odmianie hiszpańskiego i traktuje o szachach jako grze strategicznej, edukacyjnej i symbolicznej.
fragment doskonale ilustruje pedagogiczny charakter traktatu — szachy są tu nie tylko grą, ale modelem życia, nauki i strategii, w którym każdy ruch ma znaczenie, a nawet najskromniejszy pionek może odegrać kluczową rolę.
„Najpierw opowiemy o grach w szachy, które są rodzajem bitwy między dwiema stronami, z których każda stara się pokonać drugą. Dlatego też należy znać właściwości figur, planszy oraz ruchów, które mają wykonywać. Powiemy o tym najpierw, ponieważ starożytni mędrcy z Indii, którzy jako pierwsi stworzyli tę grę, ułożyli ją w taki sposób, by ukazywała, jak ludzie powinni się kierować w sprawach, które mają do wykonania, oraz jak powinni strzec się błędów i niebezpieczeństw, które mogą ich spotkać. Dlatego też umieścili w niej wiele sposobów rozumowania i mistrzostwa, aby ci, którzy się jej nauczą, stali się mądrzejsi i bardziej rozumni w sprawach, które mają do wykonania.
A zatem najpierw opowiemy o właściwościach figur oraz o ruchach, które mają wykonywać. Uczynimy to w porządku, zaczynając od pionków, które są najniższe rangą, a następnie przechodząc do pozostałych figur, każdej według jej miejsca i funkcji. Pokażemy, jak należy je ustawiać na planszy, jak powinny się poruszać, jak unikać błędów, które mogą popełnić, oraz jak mogą pokonać inne figury, jeśli będą właściwie prowadzone. Uczynimy to w taki sposób, aby ci, którzy się tego nauczą, mogli dobrze z tego korzystać i lepiej to zrozumieć”.
W opisie drugiego manuskryptu, dosłowne tłumaczenie całego tekstu pod ilustracją w stylu wiernym oryginałowi, z zachowaniem średniowiecznego tonu i struktury. Tekst pochodzi z traktatu "Libro de los juegos" Alfonsa X Mądrego, który traktuje szachy jako metaforę życia, strategii i moralnego rozeznania.
„To jest gra w szachy, którą stworzyli starożytni mędrcy, aby ukazać sposoby prowadzenia bitew oraz działania, które ludzie powinni podejmować w swoim życiu. Ułożyli ją tak, by każdy ruch był nauką, a każda figura — obrazem roli, jaką człowiek może pełnić. Pionek — to człowiek prosty, który z czasem może wznieść się ku wyższej godności. Wieża — to siła i wytrwałość. Skoczek — to zręczność i odwaga. Goniec — to mądrość i czujność. Król — to ten, który rządzi, ale nie walczy sam. Królowa — to potęga, która porusza się swobodnie, lecz musi chronić swego pana.
Gra ta została stworzona nie tylko dla rozrywki, lecz dla nauki i ćwiczenia rozumu. Uczy, jak przewidywać ruchy przeciwnika, jak chronić własne siły, jak nie dać się zwieść pozorom. Kto ją dobrze pojmie, ten zrozumie, że życie jest jak szachownica — pełne wyborów, zagrożeń i możliwości. Dlatego też należy znać zasady ruchu każdej figury, sposób ich ustawienia, ich moc i ograniczenia. A kto gra z rozwagą, ten może zwyciężyć nie siłą, lecz mądrością”.
Kolejne ilustracje gry kobiet w szachy z manuskryptu "Libro de los juegos".
 |
 |
 |
 |
 |
 |
Na głębokim błękitnym tle dwie kobiety siedzą naprzeciw siebie, skupione na rozgrywce szachowej. Ich stroje – długie szaty i welony – sugerują nie tylko status społeczny, lecz także duchową powagę sytuacji. Nie są to przypadkowe uczestniczki gry, lecz uosobienia mądrości, refleksji i równowagi.
Gesty i spojrzenia – subtelne, lecz pełne napięcia. Kobiety nie rywalizują brutalnie, lecz prowadzą dialog strategii. Kobiety często przedstawiano jako istoty obdarzone głębokim wyczuciem, zdolne do przewidywania nieoczywistych ruchów. W grze to nie tylko przewaga, lecz forma duchowej mądrości. Cierpliwość – gra kobiet to nie impuls, lecz proces. Każdy ruch jest przemyślany, nacechowany refleksją. Welony – zasłonięcie głowy może symbolizować skupienie, duchowość, ale też tajemnicę. Gra to nie tylko odsłanianie, lecz także ukrywanie.
Tekst, choć trudny do odczytania w całości, zawiera słowa przypominające:
„regulae” – zasady
„movetur” – porusza się
„rex” – król
„domina” – dama (królowa)
„milites” – rycerze (skoczki)
„pedites” – piechurzy (piony)
Możliwe tłumaczenie fragmentu inskryptu mogłoby brzmieć:
„Gra w szachy jest rozrywką szlachetną, w której każda figura ma swoje miejsce i sposób poruszania się. Król porusza się ostrożnie, dama z siłą, rycerze z odwagą, a piechurzy z cierpliwością.”
Ten tekst nie tylko instruuje, ale też moralizuje — przypisując figurom cechy ludzkie i cnoty. To typowe dla średniowiecznych traktatów, które traktowały szachy jako metaforę społeczeństwa, duchowości i etyki.
Drugi manuskrypt z kobietą przy szachach.
W średniowiecznych przedstawieniach szachów kobiety rzadko są ukazywane jako aktywne uczestniczki gry. Jeśli tutaj na ilustracji kobieta występuje, to wyjątkowe — świadectwo intelektualnej obecności kobiet w przestrzeni strategicznej.
Postać po prawej rzeczywiście jest kobietą, to mamy do czynienia z wyjątkowym świadectwem obecności kobiety w przestrzeni intelektualnej i strategicznej.
W tradycji patriarchalnej szachy były utożsamiane z logiką, strategią, rozumem — cechami przypisywanymi mężczyznom. Tymczasem kobieca gra może wprowadzać intuicję, empatię, równowagę.
W średniowieczu gra w szachy była często używana jako alegoria moralna — każda figura reprezentowała klasę społeczną, cnotę lub grzech.
Manuskrypt może być częścią większego traktatu, w którym szachy służą jako narzędzie nauczania zasad współżycia, strategii politycznej lub duchowej refleksji.
„Kiedy kobieta gra — szachownica jako przestrzeń równowagi” W tej scenie z XIII-wiecznego manuskryptu kobieta nie jest już obserwatorką, lecz uczestniczką gry. Jej obecność zmienia zasady — wprowadza intuicję, empatię, duchową głębię. Szachownica staje się miejscem spotkania, nie tylko rywalizacji. To nie tylko gra — to partnerstwo.
Korona lub ozdobna opaska, bogato zdobiony strój — mogą sugerować królową, damę dworu lub alegoryczną postać (np. Mądrość, Intuicja).
Czerwień i błękit to barwy często przypisywane postaciom kobiecym w ikonografii religijnej i dworskiej — mogą symbolizować miłość, mądrość, duchowość.
Szachy jako gra elit: W XIII wieku szachy były grą dworską, intelektualną, często zarezerwowaną dla mężczyzn. Jednak w literaturze i ikonografii pojawiają się kobiety grające w szachy — zwykle w kontekście miłosnym, edukacyjnym lub alegorycznym.
W wielu tekstach średniowiecznych szachy były symbolem flirtu, strategii miłosnej, a kobieta przy szachownicy mogła być przedstawiana jako równorzędna partnerka intelektualna.
Król Alfons X był znany z promowania nauki i kultury, także w kontekście międzyreligijnym i międzykulturowym. Jego „Libro de los Juegos” zawiera ilustracje, które przekraczają typowe granice ikonograficzne — możliwe, że celowo przedstawiał kobiety jako uczestniczki gier umysłowych.
Z tekstu pod miniaturą (pisanego w średniowiecznym kastylijskim) można wyłowić kilka słów i fraz:
„...et por ende fizieron este juego los sabios...”
„...que se puede jugar entre dos personas...”
Tłumaczenie przybliżone:
„...i dlatego mędrcy stworzyli tę grę...”
„...którą można rozgrywać między dwiema osobami...”
To potwierdza, że tekst ma charakter dydaktyczny — opisuje zasady gry, jej cel i sposób rozgrywania. Nie odnosi się bezpośrednio do płci graczy, co może być celowym zabiegiem — uniwersalizacja gry jako narzędzia intelektualnego.
Księga Szachów, Kości i Gier Planszowych to bogato iluminowane rękopisowe kompendium wiedzy o grach zręcznościowych i losowych, stworzone na rozkaz Alfonsa X, "mądrego", króla Kastylii i Leónu. Datowana na 1283 rok księga została wykonana na dworze królewskim w Sewilli. Jest to najobszerniejsze zachowane średniowieczne kompendium zadań szachowych i pierwszy iluminowany rękopis zadań szachowych, który zawiera sceny z gry, a nie proste diagramy. Na jego 151 miniaturach można zobaczyć wszystkie warstwy społeczeństwa Półwyspu Iberyjskiego, od monarchy po ulicznych.
Spośród 103 zadań szachowych pierwsze sześćdziesiąt dziewięć jest przedstawionych w porządku malejącym według liczby figur na szachownicy. Artysta prezentuje pionki do gry na planszy widziane z góry, tak aby pionki i ich pozycje były jasne. Z kolei gracze są przedstawieni tak, jak widz może ich widzieć zaangażowanych w grę, często w otoczeniu architektonicznym.
Na tej miniaturze postacie noszą długie, luźne szaty i mają twarze częściowo zakryte — co może sugerować kobiety muzułmańskie lub stylizację na kobiety z kręgu kultury arabskiej. W ikonografii średniowiecznej zasłanianie twarzy przez kobiety było spotykane, zwłaszcza w kontekście dworskim lub religijnym.
Choć turbany były częściej noszone przez mężczyzn, w sztuce iluminatorskiej zdarzało się, że kobiety przedstawiano w podobnych nakryciach głowy, zwłaszcza w kontekście stylizacji orientalnej.
Stylizacja na kulturę arabską może wskazywać na wpływy międzykulturowe i otwartość Alfonsa X na różnorodność intelektualną.
Arkusik ukazuje kobiety nie tylko jako graczki, ale jako symbole różnych aspektów gry:
k150 i k350: kobiety w stanie kontemplacji – szachy jako medytacja, nie tylko rywalizacja.
k550: kobieta jako uosobienie siły, koncentracji i psychologicznej głębi.
Arkusik znaczków z Malawi z 2010 roku ukazuje szachy jako przestrzeń nie tylko intelektualnej rywalizacji, lecz duchowego skupienia i introspekcji. Kobiety obecne na trzech znaczkach stają się ikonami kontemplacji, siły i intuicji. Ich spojrzenia, gesty i obecność przy szachownicy przypominają, że gra to nie tylko ruchy figur, lecz decyzje duszy.
Na znaczku z Malawi z 2010 roku o nominale K150 widnieje Natalia Pogonina, rosyjska arcymistrzyni szachowa.
Umieszczenie Pogoniny na znaczku to nie tylko hołd dla jej osiągnięć, ale też symboliczna afirmacja kobiecej obecności w świecie szachów.
Osiągnięcia:
Finalistka Mistrzostw Świata Kobiet (2015).
Wielokrotna medalistka drużynowych mistrzostw świata i Europy.
Znana z dynamicznego stylu gry i aktywności edukacyjnej w świecie szachów.
Na znaczku z Malawi z 2010 roku o nominale K350 widnieje Harika Dronavalli, indyjska arcymistrzyni szachowa.
Osiągnięcia:
Trzykrotna brązowa medalistka Mistrzostw Świata Kobiet (2012, 2015, 2017).
Zwyciężczyni Grand Prix FIDE (Chengdu, 2016).
Laureatka nagród Arjuna Award (2007) i Padma Shri (2019) – jednych z najwyższych odznaczeń sportowych w Indiach.
Umieszczenie Hariki na znaczku to nie tylko hołd dla jej osiągnięć, ale także symbol globalnego uznania dla kobiecej obecności w szachach.
na znaczku z Malawi z 2010 roku o nominale K550 widnieje Arianne Caoili, filipińsko-australijska szachistka.
Osiągnięcia:
Mistrzyni świata juniorek do lat 12 w szachach szybkich (1998, Paryż)
Zwyciężczyni turniejów w Gold Coast i Londynie (2009)
Reprezentantka Australii na olimpiadach szachowych (2004–2012)
Umieszczenie Arianne na znaczku to nie tylko hołd dla jej osiągnięć, ale także symbol kobiecej siły, wielowymiarowości i duchowej obecności w świecie szachów.
Blok filatelistyczny z Burundii z 2011 roku, poświęcony Aleksandrze Kosteniuk, rosyjskiej arcymistrzyni szachowej. Ten bloczek to nie tylko hołd dla mistrzyni, lecz także wizualna medytacja nad rolą kobiety jako Królowej Strategii.
Aleksandra Kosteniuk to nie tylko mistrzyni — to ambasadorka kobiecej obecności w świecie strategii, partnerstwa i duchowej czujności.
Aleksandra Kosteniuk – wyniki i osiągnięcia szachowe.
Tytuły i klasyfikacje:
Arcymistrzyni kobiet (WGM) – od 1998 roku
Arcymistrz (GM) – od 2004 roku (dziesiąta kobieta w historii z tym tytułem)
Najwyższy ranking FIDE: 2543 (wrzesień 2014) – 7. miejsce na świecie, 1. w Rosji.
Mistrzostwa świata:
Mistrzyni świata kobiet: 2008–2010 – Zwycięstwo w Nalczyku po pokonaniu Hou Yifan w finale
Wicemistrzyni świata: 2001 – przegrała finał z Zhu Chen.
Mistrzostwa Europy:
Złoto: 2004 – Mistrzostwa Europy kobiet w Dreźnie
Srebro: 2004 – Mistrzostwa Rosji
Złoto: 2005 – Mistrzostwa Rosji w Samarze
Mistrzyni świata: – 2006 – zwycięstwo nad Elisabeth Pähtz – 2008 – obrona tytułu, pokonując Katerynę Łahno.
Można by jeszcze dużo pisać o jej drużynowych sukcesach. Jej portret, zestawiony z figurą króla na szachownicy, staje się metaforą kobiecej obecności w świecie decyzji, intuicji i partnerstwa. Szachy w tym kontekście to nie tylko gra – to przestrzeń duchowej odpowiedzialności i międzykulturowego dialogu.
Królowa na własnych zasadach: kobiety, które zmieniły szachy.
Arkusik znaczków z Republiki Konga z 2012 roku to nie tylko filatelistyczna perełka, ale także wizualna opowieść o kobiecej obecności w świecie szachów, która przez wieki była niedostatecznie reprezentowana.
Arkusik znaczków zatytułowany „Échecs” (Szachy) ukazuje sześć wybitnych postaci szachowych, w tym trzy kobiety, które odegrały kluczową rolę w przełamywaniu barier płciowych w tej strategicznej dyscyplinie:
- Susan Polgar — pionierka, która jako pierwsza kobieta zdobyła tytuł arcymistrza w klasyfikacji męskiej (GM), torując drogę kolejnym pokoleniom.
- Judit Polgar — uważana za najwybitniejszą szachistkę w historii, która rywalizowała i zwyciężała w turniejach z najlepszymi mężczyznami, nie ograniczając się do kobiecych rankingów.
- Hou Yifan — chińska arcymistrzyni, która jako nastolatka została mistrzynią świata kobiet, łącząc siłę analityczną z intuicją i elegancją gry.
Każda z nich reprezentuje inny wymiar kobiecej obecności w szachach: przełamywanie stereotypów, rywalizację na najwyższym poziomie, oraz nowoczesne podejście do strategii i edukacji.
Złote i srebrne figury w tle arkusza tworzą aurę królewskiej gry, w której kobiety nie są już tylko pionkami, lecz pełnoprawnymi królowymi — dosłownie i metaforycznie.
Postacie kobiece są przedstawione z równą godnością jak ich męscy odpowiednicy, co w kontekście filatelistyki i historii szachów jest znaczącym gestem.
Rok wydania: 2012 — czas, gdy kobiece szachy zaczęły zyskiwać większą widoczność na arenie międzynarodowej, a debata o równości w sporcie nabierała tempa.
Seria znaczków z Union des Comores z 2010 roku poświęcona grze Xiangqi (szachy chińskie) to nie tylko hołd dla tej tradycyjnej formy strategii, lecz także subtelna opowieść o kobiecej obecności w świecie szachów, zarówno w wymiarze kulturowym, jak i symbolicznym.
W serii pojawiają się trzy kobiety:
Xie Jun – legendarna chińska szachistka, która zdobyła tytuł mistrzyni świata w szachach klasycznych, ale również promowała Xiangqi jako część narodowego dziedzictwa.
Zhu Chen – mistrzyni świata, która łączyła klasyczne szachy z Xiangqi, pokazując, że kobieca strategia przekracza granice dyscyplin.
Trzecia kobieta (z krótkimi włosami i planszą Xiangqi w tle) – choć niepodpisana imieniem, jej obecność w serii podkreśla uniwersalność kobiecego spojrzenia na grę: skupienie, refleksję, wyczucie rytmu.
Każda z nich ukazana jest w momencie kontemplacji, co wzmacnia przekaz: kobiety w szachach nie tylko rywalizują, ale tworzą przestrzeń dla głębszego rozumienia gry jako sztuki i filozofii.Seria o kobiecej strategii w kulturach Wschodu, ukazuje, że kobiety nie tylko uczestniczą w grze, ale przekształcają jej język.
 |
 |
 |
 |
 |
 |
Szachownica intuicji: sześć twarzy kobiecej strategii.
Arkusik znaczków z Republiki Wybrzeża Kości Słoniowej z 2013 roku to wyjątkowy hołd dla kobiet w szachach — nie tylko jako zawodniczek, ale jako strategicznych ikon, ambasadorek kultury i mistrzyń intuicji.
Arkusik zawiera sześć znaczków, każdy z wizerunkiem wybitnej szachistki, zestawionym z figurą szachową. To nie tylko filatelistyczna kompozycja, lecz symboliczna szachownica kobiecego geniuszu, na której każda z bohaterek reprezentuje inny wymiar gry:
- Alisa Galliamova – rosyjska arcymistrzyni, znana z precyzyjnej gry pozycyjnej i walki o tytuł mistrzyni świata.
- Xie Jun – pionierka chińskich szachów, która jako pierwsza z Azji zdobyła tytuł mistrzyni świata, łącząc klasyczną grę z promocją Xiangqi.
- Anna Muzychuk – ukraińska mistrzyni, która zdobywała tytuły w szachach szybkich, błyskawicznych i klasycznych, pokazując wszechstronność kobiecej strategii.
- Tatiana Kosintseva – reprezentantka Rosji, znana z harmonijnego stylu gry i siostrzanej współpracy z Nadezhdą Kosintsevą.
- Koneru Humpy – indyjska arcymistrzyni, która jako jedna z najmłodszych kobiet osiągnęła tytuł GM, łącząc logikę z duchową głębią.
- Antoaneta Stefanova – bułgarska mistrzyni świata, która słynie z odwagi i nieprzewidywalności w grze.
Każda zawodniczka zestawiona jest z figurą szachową — królową, wieżą, skoczkiem — co podkreśla ich rolę nie tylko jako uczestniczek, ale jako architektów gry.
Od mistrzyni do uczennicy: kobiety w szachownicy kultury.
Trzy arkusiki z Republiki Gwinei tworzą razem filatelistyczną opowieść o kobiecej obecności w szachach — od mistrzyni po młode adeptki, od portretu indywidualnego po uniwersalny przekaz edukacyjny.
Kobieta przy szachownicy, z nazwiskiem Zhu Chen i tytułem „Joueurs d’échecs chinois” – „Chińscy szachiści”. Zhu Chen – mistrzyni między światami.
Mistrzyni świata kobiet w szachach klasycznych (2001), która później reprezentowała Katar, łącząc chińskie korzenie z arabską kulturą.
Jej obecność na znaczku w kontekście Xiangqi to symbol mostu między tradycją a nowoczesnością, między szachami międzynarodowymi a chińskimi.
Dwa kolejne arkusze, choć nie podpisane imieniem, przedstawiają młodą dziewczynę grające w szachy — w różnych konfiguracjach graficznych, ale z tym samym przesłaniem:
Dziewczęta jako kontynuatorki dziedzictwa Zhu Chen — nie tylko jako zawodniczki, ale jako myślicielki, twórczynie, partnerki w strategii.
Oba arkusze z młodą szachistką przedstawiają podobne wartości – refleksję, naukę, rozwój – lecz w innej konfiguracji graficznej. Jeden akcentuje indywidualne skupienie, drugi – kontekst edukacyjny i społeczny.
Arkusik filatelistyczny z São Tomé i Príncipe z 2016 roku to nie tylko hołd dla szachów, ale także subtelna opowieść o równowadze, intuicji i partnerstwie w świecie intelektualnej rywalizacji. Szczególne miejsce zajmuje tu Hou Yifan, której obecność na arkuszu nadaje mu wymiar symboliczny i edukacyjny.
Po lewej stronie widzimy Magnusa Carlsena w skupieniu, a po prawej Hou Yifan, wykonującą ruch na szachownicy. Ich sylwetki są osadzone na tle monumentalnych figur szachowych, co nadaje scenie dramatyzmu i podkreśla wagę ich pojedynku.
Hou Yifan została ukazana w momencie działania — to ona inicjuje ruch, co może symbolizować strategiczną intuicję, odwagę i aktywną obecność kobiet w świecie szachów, który przez dekady był zdominowany przez mężczyzn.
Tekst na arkuszu „Atual Campeã do Mundo: Hou Yifan” – czyli „Aktualna Mistrzyni Świata”, co potwierdza jej status jako najwybitniejszej szachistki swoich czasów.
Jej gest ruchu na szachownicy może być odczytany jako metafora decyzji w czasach niepewności – kobieta jako przewodniczka, strateg, partnerka w rozwiązywaniu konfliktów.
Osiągnięcia Hou Yifan czynią ją jedną z najbardziej inspirujących postaci w historii szachów: mistrzyni świata juniorek. najmłodsza mistrzyni Chin w historii, tytuły mistrzowskie, arcymistrzowskie. Przez lata najwyżej notowana kobieta na świecie wśród szachistek.
W świecie, gdzie cisza bywa najgłębszym ruchem, a intuicja przewyższa kalkulację, kobiety od wieków rozgrywają swoje partie — nie tylko na szachownicy, lecz także w przestrzeni kultury, strategii i duchowej obecności. Cykl sześciu arkusików filatelistycznych wydanych przez Mozambik w 2010 roku to nie tylko hołd dla sportu, lecz także subtelna opowieść o kobiecej sile, koncentracji i partnerstwie.
Każdy arkusik przedstawia dwie szachistki — mistrzynie świata, arcymistrzynie, ambasadorki różnych kultur — ukazane w chwili skupienia, w otoczeniu figur, które same stają się metaforami ich osobowości: wieża jako trwałość, skoczek jako intuicja, królowa jako pełnia możliwości. Powtarzające się postacie nie nużą — przeciwnie, tworzą rytm, jakby każda z nich była kolejnym ruchem w większej partii rozgrywanej przez historię.
Motyw „DESPORTO” (sport) oraz medaliczna kompozycja z laurem nadają serii wymiar oficjalny, ale to właśnie spojrzenia, gesty i figury mówią najwięcej. To kobiety, które nie tylko grają — one tworzą przestrzeń, w której strategia spotyka się z empatią, a cisza z decyzją.
Ten katalog nie dokumentuje wyłącznie znaczków. On opowiada o obecności, o kobiecym głosie w świecie, który przez wieki był zdominowany przez męskie figury. To zaproszenie do refleksji — nad tym, co znaczy być pionkiem, hetmanką, partnerką w grze, która nigdy nie kończy się jednym mat.
Powtarzające się postacie – Alexandra Kosteniuk, Pia Cramling, Viktorija Cmilyte – nie są redundancją, lecz rytmem narracyjnym. Ich obecność w różnych zestawieniach ukazuje wielowymiarowość kobiecej strategii: raz jako intuicja, raz jako refleksja, raz jako siła społeczna.
Reprezentowane szachistki:
Judit Polgár – symbol geniuszu i przełamywania barier
Alexandra Kosteniuk – pojawia się aż trzykrotnie, jako ikona kobiecej elegancji i siły
Antoaneta Stefanova – filozoficzna, kreatywna, refleksyjna
Pia Cramling – intuicyjna, subtelna, obecna w dwóch arkusikach
Xu Yuhua – reprezentantka Wschodu, mistrzyni świata
Zhu Chen – łącząca kultury, duchowa transformacja
Viktorija Cmilyte – strategia i odpowiedzialność społeczna, także w polityce
Arkusik I – Judit Polgár i Alexandra Kosteniuk
Motyw przewodni: Geniusz i elegancja w dialogu Judit Polgár – niepokonana wśród mężczyzn, mistrzyni logiki i odwagi. Alexandra Kosteniuk – mistrzyni świata, łącząca intuicję z gracją. Dwa oblicza kobiecej siły – jedno przełamuje granice, drugie je przekształca.
Arkusik II – Antoaneta Stefanova i Alexandra Kosteniuk
Motyw przewodni: Strategia jako medytacja Stefanova – filozofka szachów, grająca z głębi refleksji. Kosteniuk – powraca jako symbol ciągłości. Ich zestawienie to rozmowa między myślą a ruchem, ciszą a decyzją.
Arkusik III – Xu Yuhua i Pia Cramling
Motyw przewodni: Wschód i Zachód – intuicja ponad granicami Xu Yuhua – mistrzyni z Chin, z wieżą i skoczkiem jako symbolem cywilizacyjnego skoku. Pia Cramling – szwedzka arcymistrzyni, grająca z wyczuciem i subtelnością. Dwa kontynenty, jedna szachownica.
Arkusik IV – Zhu Chen i Pia Cramling
Motyw przewodni: Transformacja i trwałość Zhu Chen – reprezentantka Kataru i Chin, uosabia przemianę i duchowy dialog. Pia Cramling – powtórzona, tym razem w zestawieniu z medalem – jako figura nieprzemijającej obecności. Arkusik o tym, że zmiana może być zakorzeniona.
Arkusik V – Alexandra Kosteniuk i Viktorija Cmilyte
Motyw przewodni: Kobieta jako liderka Kosteniuk – po raz trzeci, jako ikona kobiecej strategii. Cmilyte – litewska arcymistrzyni i polityczka, łącząca grę z odpowiedzialnością społeczną. Arkusik o tym, że szachy to nie tylko gra – to postawa.
Arkusik VI – Antoaneta Stefanova i Viktorija Cmilyte
Motyw przewodni: Rytm powtórzeń – kobieca obecność jako cykl Stefanova – powraca jako głos refleksji. Cmilyte – znów obecna, tym razem w dynamicznej kompozycji. Arkusik zamyka cykl, jakby każda z nich była ruchem w większej partii – rozgrywanej przez historię, kulturę i duchowość.
Zestaw sześciu arkusików emisji "Jogadores femininos de Xadrez" (Mozambik, 2010) to filatelistyczna oda do kobiecej obecności w świecie szachów — dyscyplinie, która łączy logikę z intuicją, strategię z wyczuciem, a rywalizację z głębokim partnerstwem. Każdy arkusik przedstawia wybitną szachistkę w ujęciu sportowym i symbolicznym, ukazując ją nie tylko jako zawodniczkę, lecz także jako ikonę kobiecej siły intelektualnej i duchowej.
Arkusiki występują w dwóch wariantach — ciętym (bez perforacji) oraz perforowanym (z klasycznym obramowaniem znaczków) — co nadaje zestawowi dodatkowy wymiar kolekcjonerski. Wersje cięte, często traktowane jako edycje specjalne lub prezentacyjne, pozwalają w pełni docenić kompozycję graficzną i estetykę emisji. Z kolei wersje perforowane wpisują się w tradycję użytkową, zachowując funkcję obiegową i rytm klasycznej filatelistyki.
W sumie zestaw obejmuje dwanaście arkusików, z których każdy stanowi osobny hołd dla kobiecej intuicji, strategii i obecności w świecie szachów. To nie tylko zbiór znaczków — to wizualna narracja o partnerstwie, koncentracji, duchowej głębi i symbolicznym wymiarze gry, w której każda zawodniczka staje się ambasadorką wartości wykraczających poza sport.
Emisja wpisuje się w szerszy kontekst promowania szachów jako narzędzia edukacyjnego, kulturowego i etycznego. Wybór zawodniczek, ich przedstawienie w momencie skupienia nad planszą, a także obecność emblematu "Desporto" podkreślają rolę kobiet w kształtowaniu nowoczesnego obrazu tej dyscypliny — jako przestrzeni równowagi, refleksji i twórczego napięcia.
W latach 80. XX wieku, w cieniu przemian społecznych i politycznych, Bydgoszcz stawała się areną niecodziennego święta intelektu, strategii i kobiecej intuicji — turniejów szachowych organizowanych w ramach Dni Bydgoszczy. Wśród licznych wydarzeń kulturalnych i sportowych, to właśnie rozgrywki szachowe, a szczególnie te z udziałem kobiet, przyciągały uwagę jako przestrzeń równowagi między rywalizacją a refleksją, między logiką a wyczuciem.
Turnieje te nie tylko promowały królewską grę jako formę edukacji i rozwoju, ale też symbolicznie wpisywały się w szerszy nurt emancypacji i partnerstwa. Kobiety przy szachownicy — często niedostrzegane w oficjalnych kronikach sportowych — stawały się ambasadorkami cichej siły, zdolnej do przewidywania, budowania i obrony. Ich obecność w bydgoskich turniejach była nie tylko sportowym wydarzeniem, lecz także kulturowym znakiem czasu: dowodem na to, że intuicja, strategia i duchowa głębia mogą współistnieć w przestrzeni gry.
Dziś, z perspektywy lat, warto przywrócić pamięć o tych rozgrywkach — nie tylko jako o lokalnym fenomenie, ale jako o metaforze kobiecego głosu w świecie logiki, rywalizacji i twórczego partnerstwa.
II Międzynarodowy Turniej Szachowy Kobiet w Bydgoszczy w kwietniu 1978 roku wygrała Henryka Konarkowska-Szymańska. Turniej był ważnym wydarzeniem w polskim świecie szachowym, a Konarkowska-Szymańska potwierdziła swoją pozycję najlepszej polskiej szachistki.
Był to ważny turniej szachowy, który przyciągnął czołowe polskie i zagraniczne zawodniczki, a jej zwycięstwo umocniło pozycję Henryki Konarkowskiej-Szymańskiej w światowym rankingu.
Medal upamiętniający Strefowy Turniej Szachowy Kobiet w Bydgoszczy (5–25 września 1981) stanowi wyjątkowe połączenie ikonografii miejskiej i symboliki szachowej. Turniej był częścią Szachowych Dni Bydgoszczy, wspieranych przez lokalne zakłady i instytucje.
Wydarzenie to było częścią oficjalnego cyklu eliminacyjnego do Mistrzostw Świata Kobiet w Szachach, organizowanego przez FIDE.
Turniej zgromadził czołowe zawodniczki z Europy Środkowo-Wschodniej, a jego wyniki miały wpływ na dalsze losy mistrzowskiego cyklu
Na awersie widnieją cztery stylizowane trony ustawione na szachownicy — dwa skoczki, hetman i król — jako metafora kobiecej strategii, intuicji i duchowej obecności w grze królewskiej.
Dwa trony skoczków – symbolizują intuicję i nieprzewidywalność, zdolność do poruszania się poza schematem, do skoku w głąb strategii i emocji.
Tron hetmana – uosabia siłę, wszechstronność i decyzyjność, najpotężniejszą figurę, często utożsamianą z kobiecą mocą w świecie szachów.
Tron króla – to centrum gry, cel i odpowiedzialność, wokół którego toczy się cała rozgrywka. W kontekście kobiecego turnieju może symbolizować partnerstwo i równowagę, nie dominację.
Rewers przedstawia motyw architektoniczny z bramą i trzema wieżami, nawiązujący do herbu Bydgoszczy, choć wzbogacony o tarcze z dwoma równoległymi mieczami, które nie występują w oficjalnym herbie miasta. Te miecze mogą symbolizować nie konflikt, lecz równoległość dróg, partnerstwo i rozeznanie — echo grunwaldzkiego ducha odwagi i sprawiedliwości. Projektant medalu mógł celowo wprowadzić miecz jako element narracyjny, nieheraldyczny — by podkreślić dramatyzm turnieju, jego wagę i charakter „bitwy umysłów”. W rękach szachowej hetmanki staje się narzędziem strategii, nie przemocy. To nie miecz wojny, lecz miecz rozeznania. W połączeniu z bramą i wieżami tworzy wizualną opowieść o wejściu do areny mistrzostwa, gdzie każda zawodniczka staje się strażniczką własnej strategii.
W turnieju zwyciężyła Marina Pogorevici (Rumunia) z wynikiem 12½ pkt, przed Margaretą Mureșan (Rumunia) i Márią Ivánką (Węgry). Najlepszą Polką była Hanna Ereńska-Radzewska, która zajęła 4. miejsce i awansowała do turnieju międzystrefowego. Tuż za nią uplasowały się Agnieszka Brustman (6. miejsce) i Grażyna Szmacińska (9. miejsce).
Występ Polek w Bydgoszczy był nie tylko sportowym sukcesem, ale również symbolem rosnącej roli kobiet w polskich szachach. Hanna Ereńska-Radzewska została później pierwszą Polką z tytułem arcymistrzyni (WGM), a Agnieszka Brustman kontynuowała karierę jako jedna z najbardziej utalentowanych zawodniczek młodego pokolenia.
Medal ten nie tylko dokumentuje wydarzenie sportowe, lecz także tworzy wizualną opowieść o kobiecej sile, strategii i duchowej architekturze mistrzostwa.
Średnica medalu – 45 mm
VII Międzynarodowy Turniej Kobiet w Bydgoszczy IX.1984
W ramach Szachowych Dni Bydgoszczy odbywały się Międzynarodowe Turnieje Szachowe Kobiet. I tak we wrześniu 1985 roku wyniki były następujące:
1. WIM Swietłana Matwiejewa (URS) – 8/10
2. Petra Poláková (CSR) – 7½/10
3. WGM Eliška Klímová (CSR) – 7/10
Polki zajęły kolejne miejsca:
4. Grażyna Szmacińska
5. Elżbieta Sosnowska
6. Jolanta Rojek
8. Anna Jurczyńska
9. Elżbieta Kowalska
W marcu 1988 roku, w Bielsku-Białej, kobiety zasiadły do szachownicy, by rozegrać partie o mistrzostwo. Pieczęć z Hetmanem (Królową), odbita 7 marca, nie była tylko znakiem pocztowym — była wizualnym manifestem kobiecej siły. Hetman, figura najpotężniejsza, stała się symbolem intuicji, strategii i partnerstwa. To nie był turniej — to była koronacja.
W kontekście mistrzostw seniorek, figura Hetmana może być odczytywana jako wizualne uosobienie kobiecego mistrzostwa.
Obecność Hetmana na stemplu to nie tylko dekoracja, ale symboliczna pieczęć decyzyjności, odwagi i dominacji intelektualnej.
Zwyciężczynią Szachowych Mistrzostw Polski seniorek w Bielsku-Białej w 1988 roku została Jolanta Dworakowska, która zajęła pierwsze miejsce, pokonując w dogrywce obecną mistrzynię, Annę Wójcik.
Wiek nie jest przeszkodą, lecz atutem. Seniorki dysponują bogatym zasobem pamięci — nie tylko debiutów i wariantów, ale też emocji, historii partii, stylów gry. To pamięć żywa, empatyczna, narracyjna.
Szachy seniorek to nie tylko gra figur — to taniec umysłów, w którym każdy ruch jest echem doświadczenia, intuicji i czułości wobec przestrzeni. Hetman nie musi atakować — może czekać. Skoczek nie musi zaskakiwać — może rozpoznawać. W tej grze nie chodzi o zwycięstwo, lecz o zrozumienie. Seniorki nie grają, by pokonać — grają, by opowiedzieć.
Seniorki w szachach często łączą analityczne myślenie z głęboką intuicją. Ich decyzje nie zawsze wynikają z algorytmicznej kalkulacji, lecz z wyczucia rytmu gry, psychologii przeciwniczki, subtelnych sygnałów pozycyjnych.
Indywidualne Mistrzostwa Świata Szachistów i Szachistek Niesłyszących – Zakopane 2000
Data: 22 lipca – 5 sierpnia 2000
Miejsce: Zakopane, Polska
To był jeden z najważniejszych turniejów szachowych dla osób niesłyszących na świecie, gromadzący zawodniczki i zawodników z wielu krajów. Polska, jako gospodarz, podkreśliła swoje zaangażowanie w rozwój sportu osób z niepełnosprawnościami, a Zakopane – miasto o silnej tożsamości i pięknej scenerii – stworzyło atmosferę sprzyjającą zarówno rywalizacji, jak i integracji.
Komunikacja wizualna i gestowa odgrywa kluczową rolę – sędziowie, organizatorzy i zawodniczki posługują się językiem migowym lub specjalnymi systemami sygnalizacji.
Szachy jako język uniwersalny – niezależnie od barier słuchowych, gra pozwala na pełne wyrażenie strategii, intuicji i mistrzostwa.
kartka z 2000 roku pięknie oddaje ducha wydarzenia:
- Wieża i pion – jako figury szachowe, mogą symbolizować siłę i wytrwałość zawodniczek.
- Górska sceneria – Zakopane jako miejsce spotkania różnych kultur i strategii.
- Motyw ciszy – szachy wśród niesłyszących to nie tylko gra w ciszy, ale cisza jako przestrzeń koncentracji, partnerstwa i głębokiego rozeznania.
Indywidualne Mistrzostwa Świata Szachistów i Szachistek Niesłyszących — były nie tylko wydarzeniem sportowym, ale także symbolicznym świętem strategii bez słów, gdzie kobiety pokazały, że cisza może być przestrzenią siły, koncentracji i mistrzostwa.
Najlepsze szachistki turnieju Zakopane 2000
- Zuzanna Łukasik (Polska)
Zaledwie 16-letnia, zdominowała rywalizację kobiet
Zdobyła 9,5 punktu, wyraźnie wyprzedzając konkurencję
Jej styl gry łączył precyzję, intuicję i dojrzałość, mimo młodego wieku
- Malwina Szewczyk (Polska)
Zdobyła 8 punktów
Wspólnie z Łukasik tworzyła złoty duet, który później wygrał także turniej drużynowy
Jej gra była dynamiczna i odważna, często zaskakująca przeciwniczki
- Alona Osypowa (Ukraina)
Zdobyła 7,5 punktu
Reprezentowała silną szkołę ukraińską, znaną z głębokiej analizy pozycyjnej.
Pozostałe Polki w czołówce:
- Izabela Towarnicka – 6. miejsce, doświadczona zawodniczka, znana z solidnej gry
- Joanna Strześniewska – 7. miejsce, aktywna także w turnieju drużynowym.
Ten turniej pokazał, że szachistki niesłyszące nie tylko dorównują swoim słyszącym koleżankom, ale często je przewyższają pod względem koncentracji, wytrwałości i głębi rozeznania. Gra bez słów staje się tu językiem gestów, spojrzeń i milczącej strategii.
Dwa radzieckie znaczki pocztowe z 1984 roku, które upamiętniają mistrzostwa świata w szachach — osobno dla kobiet i mężczyzn. Oba znaczki są nie tylko dokumentem filatelistycznym, ale też wizualną medytacją nad prestiżem, symboliką i ideologią szachów w ZSRR.
Skupię się na jednym znaczku: Mistrzostwa Świata Kobiet w Szachach – 1984
Napis u góry: „Матч на первенство мира” – „Mecz o mistrzostwo świata”.
Centralny napis: „По шахматам среди женщин 1984” – „Szachy kobiet 1984”.
Szachownica z koroną – symbolizuje królową jako najpotężniejszą figurę, a zarazem mistrzynię świata.
Ten znaczek celebruje nie tylko wydarzenie sportowe, ale też emancypację intelektualną kobiet w radzieckim systemie. Królowa na szachownicy staje się metaforą siły, intuicji i strategii — wartości, które ZSRR chciał przypisać swoim obywatelkom.
Korona na szachownicy to nie tylko trofeum, ale też symbol władzy intelektualnej, a obecność FIDE wskazuje na ambicje ZSRR w globalnym świecie szachów.
Włączenie figury - pomnika „Matka Ojczyzna Wzywa!” (ros. Родина-мать зовёт!), znajdującego się w Wołgogradzie (dawniej Stalingrad) jednej z najbardziej monumentalnych rzeźb na świecie, mierząca aż 85 metrów, zaprojektowana przez Jewgienija Wuczeticza i Nikołaja Nikitina. do znaczka szachowego dla kobiet może być wizualną metaforą siły, odwagi i strategii, które ZSRR chciał przypisać swoim szachistkom. Pomnik staje się tu nie tylko tłem historycznym, ale też ikoną ideologiczną – kobieta jako wojowniczka, strateg, obrończyni.
Symbolika pomnika:
- Miecz w prawej dłoni – symbol obrony ojczyzny, siły i determinacji.
- Gest wyciągniętej ręki – wezwanie do walki, mobilizacja narodu.
Kontekst historyczny – pomnik upamiętnia bohaterstwo radzieckich żołnierzy w bitwie stalingradzkiej, jednej z najkrwawszych bitew II wojny światowej.
Mistrzostwa odbyły się w Wołgogradzie (ZSRR) od 1 września do 3 października 1984 roku. Mecz był potwierdzeniem dominacji ZSRR w kobiecych szachach — obie finalistki były radzieckimi zawodniczkami.
Maja Cziburdanidze (ZSRR) – obrończyni tytułu mistrzyni świata.
Irina Levitina (ZSRR) – pretendentka, wyłoniona w cyklu eliminacyjnym FIDE.
 |
 |